کد خبر : 15214
تاریخ انتشار : یکشنبه ۲۰ اسفند ۱۳۹۶ - ۱۵:۵۸

گاهشمار خورشیدی ایران مدیون خیام بزرگ/ دقیقترین تقویم جهان را کسی بنا نهاد که دم را غنیمت می‌شمرد!

گاهشمار خورشیدی ایران مدیون خیام بزرگ/ دقیقترین تقویم جهان را کسی بنا نهاد که دم را غنیمت می‌شمرد!

هاتف‌خبر- چه کسی باور می‌کند این سخن درناپایداری زمانه، از لبان کسی تراویده که دقیقترین سنجش زمانه در تاریخ بشر را به دست داده است؟ همانی که تقویم روی میزمان یادگار جاودانه‌ی او است «ابوالفتح عمربن ابراهیم خیام نیشابوری».

   هاتف‌خبر- چه کسی باور می‌کند این سخن درناپایداری زمانه، از لبان کسی تراویده که دقیقترین سنجش زمانه در تاریخ بشر را به دست داده است؟ همانی که تقویم روی میزمان یادگار جاودانه‌ی او است «ابوالفتح عمربن ابراهیم خیام نیشابوری».
از دی که گذشت هیچ از او یاد مکن
فردا که نیامدست فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
این منجم، ریاضیدان و شاعر بزرگ احتمالاً در سال ۴۳۹ هجری قمری در نیشابور چشم به جهان گشود و در سال ۵۱۷ هجری قمری در ۷۸ سالگی درگذشت. وقتی که آمد، گاهشماری ایران با همه‌ی پیشینه‌ی درخشانی که داشت، پریشان بود و وقتی رفت، ایرانیان مفتخر به داشتن دقیقترین تقویم جهان بودند؛ نه فقط در آن زمان که تا به امروز.
تنظیم تقویمی جدید با مبدأی هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه و بر اساس سال خورشیدی، به سبب اختلالاتی بود که در سده‌ی پنجم هجری در گاهشماریها وجود داشت.


پیش از اسلام و به روزگار زمامداری ساسانیان(۲۲۶ تا ۶۵۲ میلادی) هر سال مرکب از ۳۶۵ شبانه‌روز در ۱۲ ماه بود. از آنجا که سال مداری یا حقیقی ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۹ ثانیه است و سال عرفی ساسانیان، سرراست ۳۶۵ روز بود، هر چهار سال یکبار، سال عرفی از سال حقیقی یک روز عقب می‌افتاد و نوروز با اول فروردین برابری نداشت. همچنین هر ۱۲۰ سال یکبار، سال عرفی یکماه از سال حقیقی عقبتر بود.
منجمان ساسانی چاره‌ی کار را در این دیدند که با گذشت هر ۱۲۰ سال، یکسال را به صورت چرخشی ۱۳ماهه حساب کنند. یعنی پس از ۱۲۰ سال اول، دو ماه فروردین و پس از ۱۲۰ سال دوم، دو ماه اردیبهشت داشته باشند و به همین ترتیب تا ماه اسفند پیش بروند. این رویه تا پایان دوره‌ی ساسانی رواج داشت، اما پس از اسلام به فراموشی سپرده شد و انطباق سال عرفی با سال حقیقی به هم خورد.
در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی(۴۶۵ تا ۴۸۵ هجری قمری) و وزارت خواجه نظام‌الملک توسی، احتمالاً به اشاره‌ی خواجه، تصمیم گرفتند که به نابه‌سامانی درگاهشماری ایران پایان دهند و از این رو حکیم عمر خیام نیشابوری مأمور شد با همراهی گروهی از منجمان برجسته، محاسباتی جدید را ترتیب دهد.
در آن زمان خیام که هنوز از مرز ۳۰ سالگی نگذشته بود، شهرت علمی درخور توجهی داشت و مورد احترام ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام‌الملک بود. بدین سبب اصلاح تقویم به او واگذار شد.
تنظیم گاهشماری جلالی و زیج پیوسته به آن که زیج ملکشاهی خوانده شد، به احتمال زیاد در شهر اصفهان – پایتخت سلجوقیان – و بنا بر گفته‌یی دیگر در ری یا نیشابور آغاز شد.
اعضای گروه تنظیم تقویم غیر از خیام ابومظفر اسفزاری، ابوعباس لوکری، محمدبن احمد معموری، میمون بن نجیب واسطی و ابن کوشک بیهقی مباهی.
همچنین عبدالرحمان خازنی(خدمتکار خزانه‌دار مرو) که به شکل غیرحرفه‌یی و بنا بر علقه‌های شخصی به پژوهش درباره‌ی تقویم سرگرم بود، در شهر مرو محاسباتی جداگانه را به انجام رساند و یافته‌های علمی خود همچون شیوه‌ی سنجش نوروز را برای گروه خیام فرستاد. بخشی از محاسبات خازنی را این گروه پذیرفته و به رسمیت شناختند.
اکنون از این نامها که هریک ستارگانی در سپهر دانش بودند، چیزی نمی دانیم و خیام را نیز بیشتر به اسباب و علل دیگر از جمله رباعیاتش می‌شناسیم. تقویمی دقیق هم که از زیر دست اینان بیرون آمد، به نام شاه زمانه ملکشاه سلجوقی، تقویم جلالی خوانده شد، نه تقویم خیامی.
تقویم جلالی موفق شد که سال عرفی را با سال طبیعی تطبیق دهد. نه فقط نوروز، درست در اول بهار یا به اصطلاح منجمان در نقطه‌ی اعتدال بهاری قرار گرفت، بلکه تمام فصلهای عرفی با فصلهای حقیقی منطبق شدند.
اینکه امروزه در تقویم ایرانی یا همان جلالی، بهار و تابستان ۹۳ روز است، فصل پاییز ۹۰ روز دارد و زمستان ۸۹ روز حساب می‌شود، برای این است که اول هر فصل عرفی دقیقاً برابر با آغاز فصل حقیقی باشد.
سالی که با تقویم جلالی محاسبه می‌شود، برخلاف سال میلادی که در هر ۱۰ هزار سال، نزدیک به سه روز با سال حقیقی اختلاف پیدا می‌کند، همواره مطابق با سال حقیقی است و هیچگاه از آن عقب نمی‌ماند. از همین رو، سالهای کبیسه در تقویم جلالی ثابت نیستند و بر مبنای رصد سالانه تعیین می‌شوند.
به طور معمول هر چهار سال یکبار، سال را کبیسه می‌گیرند، اما پس از گذشت ۲۸ یا ۲۹ سال، کبیسه گرفتن پس از ۵ سال اجرا می‌شود؛ یعنی به جای آن که سال ۳۲ را کبیسه حساب کنند، سال ۳۳ را کبیسه می‌گیرند.
تاریخ تأسیس تقویم جلالی، روز جمعه نهم رمضان سال ۴۷۱ هجری قمری بود. در این تاریخ، خیام کمابیش جوانی ۳۲ ساله بود. لابد در این ۳۲ سال دانشی بزرگ اندوخته بود که می‌توانست دقیقترین تقویم جهان را تنظیم کند؛ تقویمی که هزار سال پس از او هنوز به کار می‌آید و ارزش و اعتبارش کاستی نگرفته است.
این همه از دست کسی بر می‌آمد که دم را غنیمت می‌شمرد و مکرر در مکرر فانی بودن جهان را گوشزد می‌کرد. مردمان را به شاد زیستن فرا می‌خواند و از غم دنیا بر حذر می‌داشت. ثانیه‌ها، دقیقه‌ها، روزها، هفته‌ها، ماه‌ها و سالها را جملگی یک نفس عزیز می‌دانست؛ نفسی بین کفر تا به دین و ازعالم شک تا به یقین و می‌خواست که این یک نفس را نه در سرگردانی که در شادمانی به سرآورد.

برچسب ها :

ناموجود
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.