جشن آبانگان خجسته و گرامی.
بیم و امید محیط زیست دریای کاسپین

بیم و امید محیط زیست دریای کاسپین

در قرن اخیر ،بشر امروزی دریافته است که یکی از ارکان توسعه ی پایدار و از جمله ارکان اصلی ،حفاظت از محیط زیست است. به طوری که در چندین دهه است که کشورهای پیشرفته به اهمیت آن وفاق دارند و در سال های اخیر نیز این امر مورد توجه کشورهای در حال رشد نیز قرار گرفته است.
متاسفانه شاهد هستیم که در یکصدسال گذشته چهره ی زمین دستخوش تغییرات مخرب بسیار بالا آن هم با ضربآهنگی تند بوده است و این تغییرات گاه صدمات جبران ناپذیری را بر این کره ی خاکی وارد کرده است و صد البته در مناطق ساحلی به علت تراکم بالای جمعیت و ساخت و ساز های بی رویه و ورود آلودگی ها به این عرصه ی طبیعی بسیار شدیدتر و عمیق تر بوده است.
بزرگترین دریاچه ی جهان که در طول تاریخ القاب مختلفی را به خود گرقته است و ما آن را به نام دریای خزر می شناسیم دارای ارزش های زیست محیطی بالای است که موجب شده از دیدگاه ملی،منطقه ای و حتی جهانی حایز اهمیت باشد.
دریای خزر درجنوب شرقی قاره ی اروپا با قاره ی آسیا هم مرز است و مساحتش حدود ۳۹۰هزار کیلومتر بوده که می توان گفت از نظر مساحت از دریاهای آدریاتیک،اژه،آزوف،آرال و برخی دیگر بزرگ تر است.با توجه به عدم ارتباط آن با اقیانوس جهانی که حدود ۶میلیون سال قبل جدا شده است،دریای خزر کلیه ی علایم و مشخصات دریایی را که از دوران زمین شناسی باقیمانده را دارد و می توان گفت نه فقط از نظر ژیوپلیتیک بلکه به علت داشتن اکوسیستم ویژه دارای اهمیت زیست محیطی ویژه است.
درواقع شرایط ویژه ی سیاسی این منطقه ی ژیوستراتژیک که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی،همسایگان جدیدی را برای این دریاچه رقم زده که همین شرایط ویژه ی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منطقه را دستخوش تغییرات اساسی نمود و سرانجام وجود چالش های جدی و تعارض های پنهان ،زمینه ی تفاهم و همگرایی منطقه ای را در بین این ۵ کشور که شامل روسیه،آذربایجان،ترکمنستان،قزاقستان به همراه کشورمان ایران است را فراهم آورد و موجب شکل گیری کنوانسیون محیط زیست دریای خزرمعروف به کنوانسیون تهران گردید.
پنج کشورساحلی دریای خزر،با آگاهی از تخریب محیط زیست این زیست بوم در اثر آلودگی های ناشی از منابع مختلف، فعالیت های انسانی اعم از دریایی و خشکی،در جهت حفظ منابع زنده ی آن و همچنین تاکید بر اهمیت حفاظت از محیط زیست دریای خزر و همکاری دولت های ساحلی با سازمانهای بین المللی مربوطه با هدف حفظ و حفاظت از محیط زیست دریای خزر،کنوانسیون تهران را امضا کردند.


برگزاری نشست سران کشورهای ساحلی دریای خزرکه پیشنهاد ایده ی این همکار توسط ایران مطرح شده بوددر ۲۹ بهمن ۱۳۷۰در حاشیه ی گردهمایی سران اکو در تهران برگزار شد که می توان آن را به عنوان اولین گام اساسی در این زمینه دانست و در نتیجه ی این نشست، بیانیه ای صادر شد مبنی بر لزوم تشکیل سازمان همکاری دولت ها ی ساحلی دریای خزر.علاوه بر این در این نشست مطرح شد تا کمیته های رژیم حقوقی دریای خزر،کمیته تحقیقاتی،علمی و کنترل نوسان های آب ، کمیته ی حمل و نقل ، کمیته ی ماهیگیری (کمیته ی منابع بیولوژیک دریای خزر) و کمیته ی حفاظت از محیط زیست دریای خزر ایجاد شود که متاسفانه به دلیل مخالفت های صریح جمهوری آذربایجان و عدم استقبال دیگر کشورها، ایده ی تشکیل سازمان همکاری کشورهای ساحلی دریای خزر محقق نشد اما در کش و قوس های فراوان در طول سالهای متمادی و تشکیل و برقراری نشست های گوناگون یونپ (برنامه محیط زست سازمان ملل متحد)با کشورهای منطقه، در نهایت برنامه ی ویژه ای با همکاری کشورهای ساحلی خزری پایه گذاری شد که به برنامه ی محیط زیست کاسپین(سپ)ملقب گردید.
با ورود یونپ و سایر سازمانهای بین المللی، یکپارچگی برنامه ی محیط زیست کاسپین با همکاری همه ی کشورهای ساحلی صورت واقعی به خود گرفت و کشور ما نیز از طریق حمایت های مالی صندوق جهانی تسهیلات محیطی و برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد( یونپ) به برنامه ی محیط زیست کاسپین (سپ) پیوست.
برنامه محیط زیست کاسپین(سپ)متشکل از کمیته ی راهبردی و یک دفتر هماهنگی است و مراجع ملی این برنامه در هر ۵ کشور ، سازمان محیط زیست آنها در رده های وزارتخانه و معاون رییس جمهور می باشد.
علاوئ بر کمیته راهبردی ،مراجع ملی و مرکز هماهنگی ،در هزیک از کشورها، یک کارشناس مشارکت مردمی وجود دارد چونکه این برنامه معتقد است مشارکت مردمی در این مهم بسیار موثر است.
به طور کلی از ابتدای شکل گیری برنامه ی محیط زیست دریای خزر، یکی از اهداف عمده ی این برنامه تشویق کشورهای ساحلی به ایجاد یک کنوانسیون زیست محیطی بوده است که ثمره ی تلاش ها و برگزاری اجلاس منطقه ای در ژنو، منجر به تهیه ی سندی تحت عنوان کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزر در سال ۸۲ شد که به امضای وزرای محیط زیست و نمایندگان تام الاختیار کشورهای ساحلی دریای خزر در تهران رسید و عنوان کنوانسیون تهران را کسب کرد.
این کنوانسیون نهایتا در تاریخ ۲۱ مرداد ۸۵لازم الاجرا شد و از آن به بعد این روز به عنوان دریای خزر نامیده شد و به همین مناسبت هرساله مراسم بزرگداشت این روز در کشورهای عضو کنوانسیون برگزار می شود.
هرچند امضای کنوانسیون تهران به علت ضرورت حل مسایل بحرانی زیست محیطی دریای خزر یک موفقیت بزرگ برای کشورهای ساحلی بوده اما نگرانی ها در مرحله ی اجرای این کنوانسیون و توافق های بعدی مرتبط با آن در قالب پروتکل های آینده همچنان به قوت خود باقی است و عزم همه ی کشورهای ساحلی را جهت دستیابی به اهداف توسعه ی پایدار در قالب اشکال حقوقی مورد توافق، می طلبد.
البته حمایت سازمانهای محیط زیست بین المللی از یک سو و تلاش های سازمانهای غیر دولتی ملی از سوی دیگر برای صلح،محیط زیست و توسعه به عنوان اجزای تفکیک ناپذیر توسعه ی پایدار کمک زیادی به اجرایی شدن کنوانسیون تهران خواهد کرد.

مریم عبدالمحمدی
کارشناس ارشد مهندسی شیلات
عضو هیات مدیره ی جمعیت زنان و جوانان حافظ محیط زیست گیلان

پاسخی بگذارید